ارتش شاهنشاهی ساسانی (اسپاه) یکی از پیچیده ترین و کارآمدترین سازمان های نظامی دوران باستان متأخر بود که برای نزدیک به چهار قرن (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی) توانست در برابر دو امپراتوری قدرتمند روم و بیزانس و همچنین هجوم قبایل کوچ رو از شرق و شمال، از کیان ایرانشهر دفاع کند. این مقاله به بررسی ساختار سه گانه ارتش ساسانی شامل اسواران (سواره نظام نخبه)، سپاه محلی (نیروهای ایالتی و اشرافی) و نیروهای مرزی (مدافعان سرحدات) می پردازد و نقش هر یک از این مؤلفه ها را در جنگ های ایران و روم تحلیل می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که اسواران به عنوان نیروی ضربتی اصلی، سپاه محلی به عنوان پشتیبان های منطقه ای و نیروهای مرزی به عنوان خط مقدم دفاع، در کنار یکدیگر یک سامانه دفاعی چند لایه را تشکیل می دادند که در تقابل با ارتش حرفه ای روم، کارایی بالایی از خود نشان داد. اصلاحات خسرو انوشیروان در سده ششم میلادی و ایجاد نظام چهار سپهبدی، نقطه عطفی در تحول ساختار فرماندهی و افزایش کارایی این نیروها محسوب می شود. این پژوهش با تکیه بر منابع دست اول تاریخی و یافته های باستان شناسی جدید، تصویری جامع از یکی از مهم ترین ارتش های جهان باستان ارائه می دهد.

ارتش ساسانی اسواران سپاه محلی نیروهای مرزی جنگ های ایران و روم اسپاهبد مارزبان خسرو انوشیروان